02. 02. 2010

Paja Jovanović - Paul Joanowitch: EHO ROMANTIČARSKE MODE (galerija)

Da umetnost Paje Jovanovića ipak nije umrla i da sa smenama generacija i izmenama kategorije ukusa ona izaziva nova interesovanja, pokazuje i ova jubilarna izložba, s novim čitanjima opusa slavnog slikara i sa oko 2.000 posetilaca dnevno

Povodom proslave jubileja - 150 godina od rođenja srpskog umetnika Pavla Paje Jovanovića (Vršac 1859 - Beč 1957), Narodni muzej u Beogradu kao koordinator i Galerija Srpske akademije nauka kao domaćin, uz angažovanje velikog broja stručnjaka, istoričara umetnosti, konzervatora, dizajnera, i saradnju s nekoliko republičkih muzeja, domaćih i stranih privatnih kolekcija, uspeli su da realizuju kolosalnu postavku, studijsku izložbu prvoga reda, sa 97 slika iz svih perioda Jovanovićevog stvaralaštva nastajalog u kontinuitetu od neverovatnih osam decenija.

BIOGRAFIJA

Počev od najranije mladosti, biografija Paje Jovanovića obeležena je nizom „ekstremnih datuma". Iz vršačke fotografske porodice, kao slab gimnazijski učenik, sa šesnaest godina odlazi u Beč. Već za vreme studija na tamošnjoj Akademiji likovnih umetnosti, osvaja nagrade i stipendije. Živi neko vreme u Minhenu, putuje po Egiptu, Turskoj, Španiji. U dvadeset četvrtoj već sklapa ugovore s londonskim trgovcima slika, a tad postaje i najmlađi počasni član Srpske kraljevske akademije. Na Svetskoj izložbi u Parizu 1900. godine osvaja zlatnu medalju za sliku Krunisanje cara Dušana. Preduzimljiv, ambiciozan, izvanredno radan i željan slave, uvek se okružuje domaćom i evropskom elitom. Na poziv kralja Petra Prvog 1911. boravi u Beogradu. Prvi svetski rat provodi u Švajcarskoj, a povremeno i na imanju veleposednika Dunđerskog u Čelarevu. U to vreme se, u svojoj pedeset osmoj godini, prvi put ženi, i to Herminom - Muni, svojim omiljenim modelom, ženom mlađom od njega trideset tri godine. Za vreme i neposredno posle Drugog svetskog rata boravi u Beogradu. Iako već u poznim godinama, i dalje aktivno slika. Od 1950. pa do smrti u devedeset devetoj godini živi u Beču.

OPUS

Istoričari umetnosti okvirno dele Jovanovićev opus u tri tematsko-hronološke

celine koje su jasno naznačene i na ovoj grandioznoj i otmeno postavljenoj izložbi.

Prvu čine orijentalne žanr-scene nastale kao rezultat njegovih studijskih putovanja po oblastima Balkana, koja su u to vreme predstavljala eho romantičarske mode obilaženja egzotičnih mesta. Umetničke beleške iz života dalekih i nepoznatih naroda bile su raritet za građanski uređenu srednjoevropsku sredinu kakva je bila Austrougarska monarhija. Izvesna pitoreskna čar, kaligrafska materijalizacija odeće i besprekorno savladana anatomija na slikama Ukrotitelj zmija, Krvna osveta, Kićenje neveste, Borba petlova, Crnogorska krčma (Cabaret au Montenegro) promovisale su mladog slikara u vrhunskog majstora figuralnih kompozicija.

U drugoj grupaciji nalaze se radovi iz faze kada se Jovanović okreće institucionalnim narudžbinama monumentalnih slika istorijsko-nacionalnog narativa, u kojima do krajnjih granica razvija svoju virtuoznost, unosi sva zanatska znanja i akademske veštine u savladavanje zamišljenog scenskog prostora u složenim kompozicijama kakve su Seoba Srba, Ženidba cara Dušana, Takovski ustanak. Profesor Dejan Medaković smatrao je da su upravo ovi njegovi radovi, osvetljeni novim plenerističkim svetlom, izvlačili srpsko istorijsko slikarstvo iz provincijalnih okvira i uvodili ga na međunarodnu likovnu pozornicu.

Treću celinu ove izložbe čine brojni reprezentativni portreti ličnosti srpske i jugoslovenske političke, naučne i kulturne elite, imena poput Mihaila Pupina, Nikole Pašića, kraljice Marije i kralja Aleksandra Karađorđevića, Josipa Broza, Veljka Petrovića, Soje Jovanović, kao i društveno angažovanih pojedinaca, novinara, lekara, gradonačelnika. Paja Jovanović tako, pored svog takođe dugovekog vršnjaka Uroša Predića, spada u najizrazitijeg hroničara srpskog građanskog društva s kraja 19. i prve polovine 20. veka.

SPOROVI OKO VRSTE I VREDNOSTI JOVANOVIĆEVOG REALIZMA

Kako su narudžbine stizale, uglavnom iz redova visoke klijentele, njegov akademski realizam, koji inače podrazumeva verističku preciznost, poprimao je dozu idealizacije, ulepšavanja, ponekad i paradnosti. Fotografija mu je često služila kao predložak i u izradi žanr-scena i portreta, pa se može govoriti o jednoj vrsti fotografskog ili stripovskog, epizodnog realizma. Mizanscenski karakter kompozicije, „duh uhvaćene sekvence" uz doslikavanje i dorađivanje raznih dodatnih rekvizita čine ove slike prijemčivim današnjoj mlađoj populaciji odrasloj na „brzim medijima". Široka publika ranijih generacija obožavala je pak slikara evropske slave a zavičajnih motiva, čija su dela uz to bila relativno dostupna. Zapravo, Jovanović je vrlo rano koristio pogodnosti mehaničkog umnožavanja svojih kompozicija tadašnjim oleografskim, heliografskim i litografskim tehnikama. Od prodaje prava za pravljenje reprodukcija on je dobro zarađivao, a njegovi poklonici bili su zadovoljni što u svom domu poseduju makar i kopiju dela slavnog slikara. Tako je, na neki način, premošćivan jaz između elitne i popularne kulture.

Zahvaljujući ovako široko postavljenoj izložbi, s većim brojem do sada neizlaganih slika, svedoci smo jednog drugog, stvarnijeg jaza koji do sada nije istican, a odnosi se na stilski nesklad između manjih formata, skica i velikih dekorativnih slika. Živ kolorit, neposrednost viđenog i izvesna ekspresivna svežina zadržani su u njegovim skicama, intimnim zabeleškama koje danas plene modernošću izraza. Toga su, po pravilu, bili lišeni veliki formati, koje je Paja Jovanović često preterano dorađivao, uvek predusretljiv da snishodi mondenskom ukusu naručilaca. I dok su pored njega tutnjale naše smele modernističke snage i smenjivale se svetske avangarde, on se, izolovan od njih, držao svojih osvojenih vrhova, replicirao je i varirao tehnike i postupke davno usvojenog realističkog prosedea koje, prosto, nije želeo da menja i osavremenjava. Profesor Lazar Trifunović izrekao je oštar sud o tome: „Paja Jovanović je u sebi žrtvovao slikara zbog jedne prolazne i pomodne umetnosti, mnogo hvaljene i imnogo kupovane, koja je živela u građanskim salonima srednje Evrope i umrla na bočnom i slepom koloseku srpskog slikarstva."

NOVO GLEDANJE - NOVI ŽIVOT SLIKE

Da Jovanovićeva umetnost ipak nije umrla i da sa smenama generacija i izmenama kategorije ukusa izaziva nova interesovanja, pokazuje i ova jubilarna izložba sa oko 2.000 posetilaca dnevno, ali i stručno-naučni tekstovi koji savremenom metodološkom aparaturom skreću pogled sa likovnog na vizuelni aspekt posmatranja, upućuju na to da umetničko delo razumemo kao vizuelnu reprezentaciju slikara ili kao konstrukciju slikarevog unutrašnjeg sopstva (construction of self). Ova, za istoriju umetnosti, terminološka osveženja, preuzeta iz područja različitih disciplina - filozofije strukturalizma, psihoanalize, sociologije - naći će se kako na stranicama kataloga autora prof. dr Miroslava Timotijevića, tako i u tekstovima tzv. didaktičkih tabli mestimično razmeštenih pored izloženih slika. Jasnim sadržajem one ne insistiraju na samom tumačenju slike već na osvetljavanju ideoloških i kulturoloških obrazaca koji su iznedrili ovakav celovit, stabilan i zaokružen opus kakav nam je zaveštao srpski i evropski slikar Paja Jovanović.

Svetlana JOVIČIĆ

Oceni ovaj članak

Komentari